Sofi Mehmd-pašina džamija (Jama)

Sofi Mehmed-pašina džamija, smještena u naselju Gornji Šeher,  predstavlja najstariju poznatu džamiju u Banjoj Luci i jedan od najznačajnijih spomenika islamske kulturne baštine u Bosni i Hercegovini. Izgrađena 1554. godine, bila je dio velikog vakufskog kompleksa koji je imao ključnu ulogu u razvoju grada i formiranju prve banjalučke čaršije.

Danas Sofi Mehmed-pašina džamija nije samo mjesto obreda, već i važan historijski lokalitet koji svjedoči o nastanku i razvoju Banje Luke tokom 16. vijeka.

Ko je bio Sofi Mehmed-paša?

Sofi Mehmed-paša bio je prvi bosanski sandžak-beg i jedan od najznačajnijih osmanskih upravitelja u Bosni. Svojim vakufom ostavio je trajan pečat u razvoju Banje Luke jer je osim džamije, dao izgraditi i hamam, karavan-saraj, most preko rijeke Vrbas te čak šezdeset devet dućana.

Zahvaljujući ovim zadužbinama nastala je čaršija oko koje se razvijala današnja Banja Luka, zbog čega se Sofi Mehmed-paša smatra jednim od najvažnijih graditelja i dobrotvora u historiji grada.

Historija Sofi Mehmed-pašine džamije

Prema vakufnami, džamija je prvobitno bila građevina sa visokom kupolom i elegantnim izgledom, opisana kao izuzetno lijep mesdžid kakav se rijetko viđa. Tokom više od četiri i po vijeka dijelila je sudbinu grada, pa je više puta rušena, oštećivana i obnavljana.

Pretpostavlja se da je prvi put pretrpjela velika oštećenja nakon prodora austrijskih trupa krajem 17. vijeka. Prva poznata obnova zabilježena je 1781. godine, kada je izgrađen drveni trijem sa dvanaest stubova i karakterističnim lukovima. Nova obnova uslijedila je 1937. godine, kada je trijem dodatno izmijenjen.

Nakon razornog zemljotresa 1969. godine izvršena je nova rekonstrukcija, pri čemu je drvena stropna konstrukcija zamijenjena kupolom ispod četverovodnog krova. Godine 1985. srušena je izvorna kamena munara i izgrađena nova, čime je nestao posljednji autentični dio prvobitne građevine.

Zašto je poznata kao Jama džamija?

Sofi Mehmed-pašina džamija poznata je i pod nazivom Jama džamija. Prema narodnom predanju, ispod mahfila nalazilo se posebno udubljenje u kojem se molio njen osnivač Sofi Mehmed-paša.

Upravo ta zanimljiva legenda sačuvala se do danas i predstavlja jedan od najprepoznatljivijih detalja vezanih za ovu banjalučku džamiju.

Harem i kulturno nasljeđe

U haremu džamije nekada se nalazilo mezarje sa vrijednim kamenim nišanima izrađenim od sedre, koji su poticali iz 16. i 17. vijeka. Njihova umjetnička obrada i historijska vrijednost svrstavaju ih među značajne primjere osmanske sepulkralne umjetnosti u Bosni i Hercegovini.

Zbog svoje kulturne i historijske važnosti, harem Sofi Mehmed-pašine džamije proglašen je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2003. godine. U haremu Sofi Mehmed-pašine džamije ukopani su znameniti alimi i muderrisi poput kurra hafiza Mustafe-ef. Nurkića, banjalučkog muftije, i kurra hafiza Fehim-ef. Gušića.

Rušenje i obnova džamije

Tokom rata u Bosni i Hercegovini Sofi Mehmed-pašina džamija je 4. jula 1993. godine minirana i potpuno srušena.

Nakon završetka rata započela je njena obnova, s ciljem da se očuva izgled i značaj jednog od najstarijih vjerskih objekata u Banjoj Luci. Svečano otvaranje obnovljene džamije održano je 8. jula 2006. godine, čime je ovaj historijski spomenik ponovo vraćen vjernicima i gradu.

Posjeta Sofi Mehmed-pašinoj džamiji

Danas je Sofi Mehmed-pašina džamija jedna od najznačajnijih znamenitosti Banje Luke za sve koji žele upoznati historiju grada, islamsku arhitekturu i kulturno nasljeđe Bosne i Hercegovine. Smještena u mirnom ambijentu Gornjeg Šehera, u neposrednoj blizini Vrbasa i prirodnih termalnih izvora, predstavlja zanimljivu destinaciju za turiste, istraživače i ljubitelje historije.

Posjeta ovoj džamiji pruža priliku da se upozna mjesto na kojem je započeo urbani razvoj Banje Luke i da se doživi jedan od najvažnijih spomenika koji svjedoči o više od četiri i po vijeka istorije grada.