Halil - pašino turbe

Halil-pašino turbe i mezarje u Banjoj Luci proglašeni su nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine (Službeni glasnik BiH, broj 33/04). Smešteno je između nekadašnjeg Donjeg i Gornjeg Šehera i predstavlja jedno od najznačajnijih islamskih graditeljskih nasleđa u ovom kraju. Turbe je podignuto na osmokutnoj osnovi i zatvorenog je tipa, sa kupolom koja simbolizuje monumentalnost osmanske arhitekture.

Istorija

Halil-paša bio je carski zet, oženivši Fatimu, kćerku sultana Murata III. Pre dolaska u Bosnu obnašao je dužnost admirala osmanske mornarice. Na mesto bosanskog beglerbega postavljen je 1588. godine, nakon premeštaja Ferhad-paše Sokolovića u Budim. Prema predaji, rođen je u Lijevče Polju, dok ga legenda vezuje za Banjaluku. U kadiluku Gradiška podigao je džamiju. Prema istraživanjima Nedima Zahirovića, u turbetu je zapravo ukopan Halil-paša Memibegović, koji nikada nije bio bosanski namesnik. Istinski bosanski namesnik Halil-paša ukopan je u haremu Atik džamije u Istanbulu 1603. godine.

Razaranje i obnova

Turbe je prvi put restaurirano 1959. godine. Minirano je 15. decembra 1993. godine, pri čemu su uništeni i okolni mezari. Mezar Halil-paše ostao je sačuvan, dok je mezar njegovog bajraktara uništen. Obnova je završena 2014. godine, vraćajući turbetu njegov monumentalni izgled.

Predanje

Prema narodnom verovanju, turbe je sagrađeno zbog Halil-pašine dobrote i pravednosti. Njegova ličnost ostala je duboko urezana u kolektivno pamćenje, pa se turbe smatra simbolom zahvalnosti naroda.

Eksterijer

U tlocrtnoj šemi turbe ima oblik osmokutnika. U tri nasuprotna zida izgrađena su tri prozora, a na četvrtom ulaz sa majstorski izvedenim lukom. Kupola je presvedena kamenom, izvana prekrivena niskim čunjastim krovom. Današnji izgled čine zidovi od kamena sedre, kupola prekrivena limom, alem sa dve jabuke, polumesecem i zvezdom.

Enterijer

Unutrašnjost turbeta čine dva tabuta: veći, Halil-pašin, i manji, bajraktarov. Turbe nije imalo tariha (natpisa) na nišanima, što ga čini specifičnim u odnosu na druge spomenike tog vremena.