Hadži Begzade (Grabska) džamija

Hadži Begzade džamija, poznata i kao Grabska džamija, nalazi se u banjalučkom naselju Grab, na lijevoj obali rijeke Vrbas u Gornjem Šeheru. Smatra se jednom od najznačajnijih džamija u Banjoj Luci, a prema većini historijskih izvora izgrađena je 1528. godine, što je čini najstarijom sačuvanom džamijskom tradicijom u gradu nakon nestanka Careve džamije. 

Tokom gotovo pet vijekova postojanja bila je važan vjerski i društveni centar stanovnika Graba, jednog od najstarijih banjalučkih naselja.

Historija Grabske džamije

Naselje Grab spominje se već početkom 17. vijeka kao razvijena mahala sa brojnim kućama i vjerskim objektima. Hadži Begzade džamija nastala je u periodu intenzivnog razvoja Banje Luke za vrijeme Osmanskog carstva i kroz vijekove je dijelila sudbinu grada.

Tokom stoljeća nekoliko puta je obnavljana, a nakon razornog zemljotresa 1969. godine prvobitna građevina bila je teško oštećena i potpuno uklonjena. Na njenom mjestu izgrađena je nova džamija sa betonskom munarom i savremenijim konstruktivnim rješenjima. 

Arhitektura Hadži Begzade džamije

Izvorna Grabska džamija pripadala je tipu tradicionalnih bosanskih džamija sa četverovodnim krovom, drvenom munarom i otvorenim sofama. Njena jednostavna, ali skladna arhitektura predstavljala je karakterističan primjer graditeljstva osmanskog perioda u Bosni i Hercegovini.

Na mahfil se prvobitno dolazilo drvenim stepeništem iz otvorenih sofa. Tokom obnove 1909. godine ulazne sofe su zazidane, čime je djelimično izmijenjen izgled objekta. Nakon rekonstrukcije poslije zemljotresa izgrađena je betonska munara i novi trijem sa betonskim lukovima. 

Harem i česme na Grabu

Posebnu historijsku vrijednost kompleksa predstavlja harem Hadži Begzade džamije, u kojem se nalazi veliki broj starih nišana izrađenih od mekanog kamena. Mnogi od njih imaju karakteristične turbane i predstavljaju vrijedne primjere osmanske sepulkralne umjetnosti u Bosni i Hercegovini.

Uz džamiju se nalaze i poznate česme na Grabu, koje su vijekovima bile važan izvor vode za stanovnike ovog dijela Banje Luke. Zbog njihove historijske i kulturne vrijednosti, zajedno sa haremom čine jedinstvenu cjelinu koja svjedoči o razvoju nekadašnje mahale.

Rušenje i obnova

Kao i mnogi drugi historijski vjerski objekti u Banjoj Luci, Hadži Begzade džamija srušena je 4. jula 1993. godine tokom rata u Bosni i Hercegovini. Time je grad izgubio još jedan vrijedan spomenik svoje kulturne i duhovne baštine. 

Već 2003. godine harem i ostaci Grabske džamije sa česmama na Grabu proglašeni su nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, nakon čega je započela njena obnova. Rekonstrukcija je završena 2007. godine, kada je džamija svečano otvorena i ponovo vraćena vjernicima i lokalnoj zajednici. 

Posjeta Hadži Begzade džamiji

Danas Hadži Begzade džamija predstavlja jedan od najznačajnijih historijskih lokaliteta u Banjoj Luci. Smještena u mirnom ambijentu Gornjeg Šehera, okružena starim haremom i poznatim grabskim česmama, pruža jedinstven spoj duhovnosti, historije i tradicionalne bosanske arhitekture.

Za posjetioce koji žele upoznati kulturno nasljeđe Banje Luke, Grabska džamija predstavlja nezaobilaznu destinaciju. Njena bogata prošlost, višestruke obnove i očuvani historijski lokalitet svjedoče o trajnoj vrijednosti jednog od najstarijih islamskih spomenika u gradu.