Bogojavljenska Crkva

Hram Bogojavljenja Gospodnjeg je parohijski hram Srpske pravoslavne crkve, Eparhije banjalučke u Banjoj Luci. Osveštan je 18. septembra 2011. g. Čin velikog osvećenja obavili su Njegovo Visoko preosveštenstvo gospodin G. Jefrem, mitropolit banjalučki, i Njegovo Visokopreosveštenstvo gospodin G. Vasilije, mitropolit sremski, uz sasluženje nekoliko sveštenika i đakona Eparhije banjalučke.

Istom prilikom, na predlog starješine hrama sveštenika Zorana Pajkanovića, proglašeni su kumovi Bogojavljenskog hrama: gospodin Vinko i Milena Vujasin iz Banje Luke.

Hram Bogojavljenja Gospodnjeg ulazi u uži centar grada. Nalazi se neposredno pored tvrđave „Kastel“. Sa istočne strane hrama protiče rijeka Vrbas. Dvije strane rijeke Vrbas povezuje tzv. Gradski most, koji je do 1930. g. bio drveni, a zatim zamijenjen betonskim. Od 2015. g. ovaj most zvanično nosi ime „Patre“, u znak zahvalnosti bratskom grčkom narodu grčkog grada Patra za skoro jedinu pruženu pomoć tokom posljednjeg građanskog rata.

Bogoslužbeni život

U Bogojavljenskom hramu je veoma dinamičan bogoslužbeni život. Pored redovnih svakodnevnih bogosluženja, subotom, nedjeljom, ali i tokom višednevnih postova (osim Vaskršnjeg) svakodnevno se služe svete liturgije.

U hramu se služe i tri akatista u produžetku večernjeg bogosluženja:

• ponedjeljkom je akatist sv. Nektariju Eginskom (u hramu se nalazi i čestica moštiju sv. Nektarija, umetnuta u njegovu ikonu na desnom tronu),
• četvrtkom se služi akatist Svetim carskim mučenicima Romanovima i
• nedjeljom je akatist sv. Savi, prvom arhiepiskopu srpskom.

Mjesto Bogojavljenskog hrama nije slučajno izabrano. Naime, do Drugog svjetskog rata bila je poznata Bogojavljenska litija koja je išla do Gradskog mosta, gdje je bilo veliko vodoosvećenje i plivanje za Časni krst. Dolaskom komunističkih vlasti ovaj običaj je ukinut, a zatim i obnovljen nakon građanskog rata. Prigodno je bilo da se, prilikom praznika Bogojavljenje, litija završi na lokalitetu pored Vrbasa. Otuda ideja da se baš pored rijeke Vrbas napravi crkva, kao i to da se posveti Gospodnjem prazniku Bogojavljenje.

S druge strane, u predanju Crkve navodi se da je pored rijeke Vrbas nekada postojala srpska pravoslavna crkva. Kao i mnoge druge, crkva je porušena u vrijeme otomanske vladavine. Mnogi smatraju da se ne može pouzdano reći gdje se crkva nalazila. Međutim, pojedine okolnosti i neosporni argumenti daju nam za pravo da vjerujemo da je crkva postojala na mjestu današnje Ferhadije, tj. Ferhat-pašine džamije.

Evo nekoliko upućivanja na ovu tvrdnju:

1. Poznato je da u neposrednoj okolini svake crkve postoji crkveno zemljište, tj. velike porte hrama, pogodne i neophodne za život same crkve. Nekim čudom, i danas se zemlja u katastarskim zabilješkama, praktično pored same Ferhadije, vodi kao vlasništvo Srpske pravoslavne crkve. Riječ „čudo“ nije pretjerana, s obzirom na činjenicu da su komunističke vlasti u samoj Banjoj Luci, kao i u današnjim predgrađima, nacionalizovale preko 190 dunuma crkvene zemlje, o čemu postoji jasna evidencija. Komunistički režim je 1952. g. odobrio da se na crkvenoj zemlji izgradi Đački dom „Veselin Masleša“. On je srušen 1970. g. nakon zemljotresa, a na tom mjestu je izgrađen Tehnički, a zatim i današnji Elektrotehnički fakultet. Kao što je navedeno, zemljište na kome se nalazi Elektrotehnički fakultet i dalje se u katastru vodi na Crkvu, a to je neposredno pored Ferhadije.
2. Veoma česta praksa islamske kulture kroz istoriju bila je da na temeljima tuđih bogomolja podigne svoju. Takav primjer je očigledan na temeljima jerusalimskog hrama. Isto tako, crkve su pretvarane u džamije, a očigledan primjer je carigradska crkva Svete Sofije.
3. Kada je Ferhadija, nažalost, srušena u građanskom ratu 1993. g., hrvatski arheolog Boris Graljuk je detaljno istražio porušene temelje i u Nezavisnim novinama od 3. avgusta 2001. g. objavio sljedeći naslov: „Na mjestu Ferhadije bila je crkva“. Istini za volju, njegove tendencije su išle u pravcu postojanja rimokatoličke crkve, što se ni na koji način ne uklapa u istorijski kontekst. Slične tvrdnje, bez ikakvih osnova, hrvatski istoričari upućuju na račun nekoliko drevnih pravoslavnih manastira, kao što je manastir Gomionica, što predstavlja naučni apsurd. Još treba dodati da Graljuk pominje i nekoliko grafika u Banjoj Luci iz 17. vijeka, gdje je naslikana crkva koja gori na poziciji Ferhadije. Najvjerovatnije je riječ o srpskoj pravoslavnoj crkvi na čijim temeljima je podignuta Ferhadija.

Arhitektura i izgled

Hram je izgrađen u tradicionalnom pravoslavnom stilu, sa jednostavnim i skladnim arhitektonskim rješenjem sa upisanim krstom. Građevina ima zvonik, kupolu i oltarski dio orijentisan ka istoku.

Kulturno-duhovni centar

Pored Bogojavljenskog hrama nalazi se impozantan Kulturno-duhovni centar, veličine skoro 1400 kvadratnih metara. Sadrži prostorije neophodne za nesmetan parohijski život, ali isto tako, pored parohijske sale, postoji još jedna sala za predavanja. Predviđena je bogata biblioteka, kao i prostorije za okupljanje omladine. Kulturno-duhovni centar treba da ima prosvjetiteljsko-misionarski karakter, sa tendencijom osnivanja i obnavljanja pravoslavnih društava pod pokroviteljstvom Crkve.